بازگشت به اندیشه‌های مالک بن نبی؛ از استعمارپذیری تا تمدن‌سازی
تا پاییز سال ۱۹۶۷ میلادی فرصت نیافته بودم استاد مالک بن نبی را از نزدیک ملاقات کنم یا با اندیشه‌های او آشنا شوم. در آن زمان به‌عنوان استادیار در یکی از دانشگاه‌های ایالت تگزاس آمریکا مشغول به کار بودم. در سمیناری که در شرق آمریکا برگزار شد، دوستی سودانی نسخه‌ای از کتاب شروط النهضة (شرایط نهضت) اثر مالک بن نبی را به من هدیه داد. کتاب را در کیفم گذاشتم تا در فرصتی مناسب آن را مطالعه کنم.
در مسیر بازگشت از واشنگتن به دالاس، در هواپیما مطالعه کتاب را آغاز کردم. این سفر چهار تا پنج‌ساعته در گفت‌وگویی فکری با مالک بن نبی سپری شد؛ چنان‌که جز در مواقع ضروری نمی‌توانستم چشم از کتاب بردارم.
احساس می‌کردم مالک را از پیش می‌شناسم؛ گویی این اندیشه‌ها از اعماق وجود خودم سرچشمه گرفته بودند و در ژرفای ذهن و جانم جای می‌گرفتند.
در حقیقت، دیدار دل‌ها و اندیشه‌ها از پویایی و تأثیرگذاری ویژه‌ای برخوردار است. برای مثال، اگر در جامعه‌ای که خودخواهی بر آن چیره شده و در خوش‌گذرانی ویرانگرانه غرق است، از ایثار، مقدم‌داشتن دیگران بر خویش و انفاق در راه خدا سخن بگوییم، بعید است این سخنان کوچک‌ترین تغییری در آن جامعه ایجاد کند.
برای آنکه دل‌ها آمادگی پذیرش اندیشه‌ها را پیدا کنند، باید پیش‌تر زمینه‌هایی درونی فراهم شده باشد؛ زمینه‌هایی همچون مجاهدت روحی، مواجهه با پرسش‌های تکان‌دهنده و تجربه نوعی اضطراب عمیق انسانی. هنگامی که نسیم اندیشه بر دل‌ها می‌وزد، بذرهای فکری با شتاب جوانه می‌زنند و به بار می‌نشینند.
اهداف فریبنده و چشم‌اندازی مبهم
این، سرگذشت نخستین مواجهه من با کتاب شروط النهضة بود. پس از آن، با تمام وجود به مطالعه آثار مالک روی آوردم. این آثار، سرمایه‌های فرهنگی ارزشمندی در اختیارم گذاشتند که در شکل‌گیری مسیر فکری و زندگی آینده‌ام تأثیر فراوانی داشتند.
در آن دوران، فضای فکری جنبش اسلامی بیش از هر چیز تحت تأثیر اندیشه‌های استاد سید قطب (رحمه‌الله) قرار داشت؛ به‌ویژه آثار متأخر او، یعنی معالم فی الطریق و فی ظلال القرآن. این نوشته‌ها خواننده را از نیروی ایمانی سرشار می‌کردند؛ نیرویی که او را در هر لحظه برای فداکردن جان و مال در راه عقیده آماده می‌ساخت. بااین‌حال، مسیر پیش رو همچنان تاریک و مبهم بود.
گاهی بدون آنکه خود متوجه باشیم، در مسیری گام برمی‌داشتیم که به تحقق اهداف دشمنانمان می‌انجامید؛ درحالی‌که تصور می‌کردیم کار نیک و درستی انجام می‌دهیم. چه‌بسا استعمار نیز در این بازی شوم، با طرح و ترویج اهداف فرعی و فریبنده مشارکت می‌کرد تا عواطف و احساسات نیروهای مؤمن و سرشار از شور جهاد و مبارزه را به سوی خود معطوف سازد. پس از مدتی، ناگهان درمی‌یافتیم که همچنان در نقطه آغاز ایستاده‌ایم و هیچ گام مؤثری به پیش برنداشته‌ایم.
یکی از مصادیق این اهداف فریبنده، تبدیل گروه‌های جهادگر و کنشگران میدان عمل به بمب‌ها و موشک‌های کلامی در قالب جدال‌های بی‌پایان با شعار «رأی من» و «رأی دیگری» است. در این وضعیت، صدها تریبون پدید می‌آید که سخنگویان آن‌ها به‌جای پرداختن به مسائل اساسی، در فرایندی فرساینده، سخنان پرطمطراق و ظاهرفریب را به ابزار رقابت و منازعه تبدیل می‌کنند. نتیجه آن است که از میدان‌های واقعی جهاد و تلاش، از جمله مزارع، کارگاه‌ها، مراکز آموزشی و عرصه‌های سازندگی، غافل می‌مانیم.
سخنان آتشین و شورانگیز
مالک بن نبی در کتاب شاهد القرن (شاهد قرن)، تصویری گویا از این وضعیت بیمارگونه ترسیم می‌کند. او به دهه سوم قرن بیستم میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که هنوز کودکی بیش نبود. به روایت او، استعمارگران در آن دوران توانسته بودند گروه‌های برخوردار از شور ایمانی را به جمعیت‌هایی سخن‌محور و تریبون‌نشین تبدیل کنند.
مالک یکی از نمونه‌های این وضعیت را چنین توصیف می‌کند:
مردی الجزایری اصرار داشت سخن بگوید و پیوسته فریاد می‌زد: «می‌خواهم حرف بزنم!» هر بار که فرد دیگری بر منبر می‌رفت، دوست ما دوباره فریاد می‌کشید: «می‌خواهم حرف بزنم!» سرانجام به او اجازه دادند از منبر بالا برود. او درحالی‌که جارویی در دست داشت، بر منبر ایستاد و شعار داد: «می‌خواهم استعمار را از الجزایر جارو کنم؛ همان‌گونه که با این جارو خاک را می‌روبم!» سپس از منبر پایین آمد، درحالی‌که چهره‌اش آرام، خندان و سرشار از رضایت بود.
او با همین حرکت احساس می‌کرد وظیفه خود را در مقاومت علیه استعمار انجام داده است؛ حال آنکه نیروی ایمانی و انگیزه عملی‌اش به نیرویی صرفاً کلامی تبدیل شده بود که در فضای سخنرانی پراکنده و ناپدید می‌شد. در نتیجه، دیگر توانی برای عرضه در میدان‌های واقعی مبارزه و خدمت به میهن باقی نمی‌ماند.
اعتیاد به ناتوانی
امروزه، با هجوم همه‌جانبه رسانه‌های ارتباطی به زندگی خصوصی ما، از اتاق خواب گرفته تا حمام، تمام امت به تماشاگرانی منفعل تبدیل شده‌اند. در همین حال، چشمانمان از تماشای مداوم خسته شده است؛ بارها شاهد رویدادهایی در سرزمین خود بوده‌ایم، اما به‌تدریج به نظاره‌گری و ناتوانی خو گرفته‌ایم.
ریشه این ناتوانی را باید در دشوار دانستن رویارویی و ناتوان دیدن خود از انجام آن جست‌وجو کرد. به بیان دیگر، هدفی بزرگ برای خود ترسیم می‌کنیم، اما هنگامی که با دشواری‌های تحقق آن روبه‌رو می‌شویم، از مسئولیت شانه خالی می‌کنیم و ناتوانی خود را بهانه قرار می‌دهیم.
حال آنکه راه درست این است که اهدافی واقع‌بینانه‌تر و دست‌یافتنی‌تر برگزینیم و گام‌به‌گام به سوی مقصد حرکت کنیم. بااین‌همه، ما به این بازی فریبنده تن داده‌ایم و خود را گرفتار توهم ساخته‌ایم؛ چنان‌که گویی تحقق اهداف بزرگ‌تر از توان ماست و برای دستیابی به آن‌ها باید طالوتی دیگر از راه برسد!
استعمارپذیری ما
استاد مالک بن نبی به ما آموخت که استعمار و همراه جدایی‌ناپذیر آن، یعنی «استعمارپذیری»، دو پدیده ملازم و مکمل یکدیگرند. استعمار از رهگذر همین ویژگی ریشه‌دار در روان و ذهنیت ما، بر ما چیره می‌شود.
اگرچه مقاومت ملت‌ها می‌تواند استعمار را تضعیف کند، اما استعمارپذیری موجب می‌شود همچنان در بند مصرف محصولات و دستاوردهای استعمار باقی بمانیم و از مقاومت، تولید و حمایت از توسعه اقتصادی، فرهنگی و سیاسی خود بازبمانیم.
چگونه می‌توانیم صنعتی پیشرفته داشته باشیم، درحالی‌که با حرص و ولع در پی مصرف محصولات صنعتی استعمار هستیم؟ چگونه می‌توانیم تولیدات کشاورزی خود را توسعه دهیم، درحالی‌که صرفاً مصرف‌کننده محصولات کشاورزی دیگران هستیم؟ هنگامی که فرهنگ ما به فرهنگ وارداتی و الگوهای استعماری وابسته است، چگونه می‌توانیم به تحول فرهنگی دست یابیم؟ چگونه می‌توانیم با استعمار مبارزه کنیم، درحالی‌که در برابر آن سر تعظیم فرود آورده‌ایم؟
شاید یکی از جلوه‌های استعمارپذیری و زمینه‌های شکست، تکرار همان الگوی رفتاری باشد که قرآن کریم به آن اشاره کرده است:
«إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا».
«کسانی از شما که روز رویارویی دو گروه با یکدیگر پشت کردند، شیطان آنان را به سبب برخی از کارهایی که مرتکب شده بودند، به لغزش انداخت.» (آل‌عمران: ۱۵۵)
راه برون‌رفت از این وضعیت را می‌توان در این اصل قرآنی جست‌وجو کرد:
«إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ».
«بی‌گمان خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنان آنچه را در درون خود دارند تغییر دهند.» (رعد: ۱۱)
از منظر فکری مالک بن نبی، تحول باید از درون انسان آغاز شود. نخست باید ساختار روانی و ذهنی جامعه دگرگون گردد و سپس ویژگی ویرانگر استعمارپذیری از میان برود. هنگامی که مسلمانان بر استعمار درونی و رسوبات آن در ذهنیت و شخصیت خود غلبه کنند، زمینه مقابله مؤثر با استعمار خارجی نیز فراهم می‌شود و می‌توانند در این رویارویی از یاری خداوند برخوردار شوند.
معادله تمدنی
از دیدگاه مالک بن نبی، تمدن بر پایه رابطه‌ای اساسی و به‌هم‌پیوسته شکل می‌گیرد که می‌توان آن را چنین صورت‌بندی کرد:
انسان + خاک + زمان = تمدن
البته دین نیز به‌عنوان عاملی راهبر و جهت‌دهنده، در این معادله نقشی اساسی دارد.
بر این اساس، تمدن حاصل تعامل انسان با سرزمین و امکانات مادی آن در بستر زمانی مشخص و در پرتو عقیده، شریعت و نظام ارزشی است.
دین، در قالب عقیده، شریعت و نظام ارزشی، نقش عامل هدایت‌کننده و تسهیل‌گر را در این فرایند ایفا می‌کند. ارزش‌ها و اصول بنیادین دینی ثابت‌اند و با تغییر شرایط تاریخی دگرگون نمی‌شوند؛ اما نظام‌ها، قوانین و سازوکارهای برگرفته از این ارزش‌ها می‌توانند متناسب با تحولات زمان و شرایط اجتماعی، قابلیت تغییر و بازنگری داشته باشند.
این معادله به ما می‌آموزد که شکل‌گیری تمدن مستلزم وجود انسانی برخوردار از هدف و رسالت، امکانات مادی و طبیعی در قالب سرزمین و منابع آن و نیز زمان کافی برای تحقق و تکامل این فرایند است.
کسانی که می‌خواهند بدون داشتن رسالتی انسانی و هدفی روشن تمدن بسازند، در حقیقت تلاشی بی‌ثمر انجام می‌دهند؛ همان‌گونه که بدون برخورداری از امکانات مادی نیز امکان تمدن‌سازی وجود ندارد. تمدن‌ها برای شکوفایی به بستر جغرافیایی و منابع طبیعی مناسب نیازمندند.
همچنین کسانی که تصور می‌کنند می‌توان در مدت یک شبانه‌روز تمدنی بنا کرد، گرفتار توهم‌اند؛ زیرا شکل‌گیری هر تمدنی مستلزم گذر زمان و طی‌کردن مراحل تاریخی خاص خود است.
چرخه تمدنی
همان‌گونه که انسان در طول زندگی از مراحل گوناگونی همچون نوزادی، کودکی، جوانی، بلوغ، پیری و سرانجام مرگ عبور می‌کند، تمدن‌ها نیز چرخه‌ای متشکل از سه مرحله اساسی را پشت سر می‌گذارند:
۱. مرحله خیزش و اوج‌گیری تمدن
این مرحله با برخورداری از توانایی‌های روحی و معنوی چشمگیر و بسنده‌کردن به نیازهای اولیه مادی شناخته می‌شود. در این دوره، تمدن بیش از آنکه دریافت‌کننده دستاوردهای دیگران باشد، بخشنده و تولیدکننده است. روحیه ایثار، فداکاری و ترجیح هدف جمعی بر منافع فردی در میان افراد جامعه غلبه دارد و بخشش مال و جان در راه آرمان‌های مشترک به ارزشی فراگیر تبدیل می‌شود.
در تاریخ اسلام، دوران پیامبر اسلام ﷺ و خلافت راشده، نمونه‌های برجسته‌ای از این مرحله به شمار می‌آیند. در این دوره، روحیه ایثار، زهد، قناعت و فداکاری در راه اهداف جمعی به‌روشنی جلوه‌گر بود.
از این منظر، هیچ تمدنی بدون گذر از مرحله‌ای که در آن روحیه بخشندگی، فداکاری و وارستگی بر جامعه حاکم باشد، نمی‌تواند به شکوفایی واقعی دست یابد.
۲. مرحله بنیان‌گذاری و تمدن‌سازی
پس از مرحله خیزش اولیه، دوره بنیان‌گذاری و نهادینه‌شدن تمدن آغاز می‌شود. در این مرحله، دستاوردهای فکری و معنوی دوره نخست در قالب ساختارهای پایدار اجتماعی، اقتصادی و سیاسی سامان می‌یابند و دولت و نهادهای تمدنی شکل می‌گیرند.
در نتیجه، جامعه از یک‌سو به آبادانی جهان بیرونی و توسعه ساختارهای مادی و نهادی می‌پردازد و از سوی دیگر، زمینه رشد فکری، اخلاقی و معنوی انسان‌ها را فراهم می‌سازد. در صورت تداوم این فرایند، جامعه می‌تواند به سطوح بالاتری از ارزش‌های انسانی و کمال اجتماعی دست یابد.
برخی از دوره‌های تاریخ خلافت اموی و عباسی را می‌توان از جلوه‌های این مرحله دانست. همچنین تمدن غربی معاصر، با وجود تفاوت‌های بنیادین در مبانی فکری و ارزشی، نمونه‌ای از تمدنی است که در مرحله توسعه و تثبیت ساختارهای نهادی و مادی قرار گرفته است.
۳. مرحله افول و انحطاط تمدنی
پس از طی مراحل خیزش و شکوفایی، تمدن ممکن است وارد مرحله افول شود؛ مرحله‌ای که در آن از قله پیشرفت به سراشیبی انحطاط سقوط می‌کند. بسیاری از جوامع و دولت‌های اسلامی در روزگار کنونی با جلوه‌هایی از این وضعیت روبه‌رو هستند.
در واپسین مراحل حیات تمدنی، رفاه‌زدگی و مصرف‌گرایی به‌تدریج گسترش می‌یابد. از منظر مالک بن نبی، هنگامی که رفاه‌طلبی بر روحیه تلاش، فداکاری و سازندگی غلبه کند، به عاملی فرساینده و آسیب‌زا تبدیل می‌شود. در چنین وضعیتی، تمدن با وجود برخورداری از امکانات مادی و دستاوردهای ظاهری، از نیروی درونی و پویایی اولیه خود تهی می‌شود و به‌تدریج در مسیر فروپاشی قرار می‌گیرد.
جنبه معنوی شخصیت مالک بن نبی
مالک بن نبی از روحیه معنوی و ایمانی والایی برخوردار بود. همین ویژگی به او کمک می‌کرد تا در میان هیاهوی زندگی دنیوی و در برابر جلوه‌های فریبنده و ناپایدار آن، استوار و بردبار بماند.
او در کتاب شاهد القرن ماجرای همراهی خود با یکی از رهبران سیاسی شمال آفریقا را در سفری به فرانسه روایت می‌کند. آن رهبر از مالک درباره گرایش فکری افرادی که قرار بود با آنان دیدار کنند، پرس‌وجو می‌کرد تا سخنان خود را متناسب با دیدگاه مخاطبان تنظیم کند؛ به این معنا که اگر مخاطبان افرادی متدین و دین‌باور بودند، سخنانش را رنگ‌وبوی اسلامی می‌داد و اگر گرایش چپ داشتند، گفتار خود را بر اساس ادبیات و اندیشه چپ تنظیم می‌کرد.
مالک از این رفتار دوگانه و فرصت‌طلبانه متأثر و شگفت‌زده شد و با خود اندیشید که چرا این مرد چنین رفتاری دارد. آیا همه اینها برای دستیابی به منافع دنیوی است؟
سپس از پروردگارش چنین درخواست کرد:
«پروردگارا! آن بهره ناچیز دنیوی را که موجب سرسپردگی و فرومایگی انسان‌ها می‌شود، از من دریغ فرما.»
مدتی بعد، مالک گرفتار فقر مادی شد؛ تا آنجا که با وجود تحصیلات دانشگاهی در فرانسه، گاه برای تأمین غذای روزانه خود نیز با دشواری روبه‌رو بود. در آن هنگام، به یاد آورد که پیش‌تر از خداوند خواسته بود بهره چندانی از دنیا نصیبش نکند. ازاین‌رو، دست به سوی آسمان بلند کرد و گفت:
«پروردگارا! پیش‌تر از تو چیز دیگری خواسته بودم، اما امروز از تو می‌خواهم اندکی از مال دنیا نصیبم کنی تا بتوانم زندگی کنم.»
هرگاه این داستان را به یاد می‌آورم، شخصیت مالک بن نبی، آن انسان وارسته و نیک‌سیرت، در نظرم مجسم می‌شود. این پیوند عمیق با خداوند، برخاسته از ایمان صادقانه و پاکی درونی اوست؛ پیوندی که گاه انسان را به خنده و گاه به گریه وامی‌دارد.
مالک در کتاب شاهد القرن ماجرای شگفت‌انگیز دیگری نیز نقل می‌کند. روزی در پاریس به خانه بازگشت و مشغول ورق‌زدن روزنامه شد. ناگهان با مطالبی آکنده از دشنام، ناسزا و اهانت به ساحت پیامبر بزرگ اسلام، حضرت محمد مصطفی ﷺ، روبه‌رو شد. از شدت اندوه و تأثر، احساس کرد زمین زیر پایش می‌لرزد؛ درحالی‌که هیچ نشانه‌ای از وقوع زلزله مشاهده نمی‌شد.
مالک تصور کرد شاید دچار توهم شده باشد؛ اما روز بعد در روزنامه خواند که دقیقاً در همان زمانی که او لرزش زمین را احساس کرده بود، زلزله‌ای واقعی رخ داده است.
این روایت، جلوه‌ای از عمق ایمان، حساسیت معنوی و پیوند عاطفی و روحی مالک بن نبی با پیامبر اسلام ﷺ را نشان می‌دهد.
این است جایگاه اندیشمندی ژرف‌نگر و مؤمنی استوار که اندیشه و ایمان در شخصیت او به‌گونه‌ای جدایی‌ناپذیر درهم‌تنیده بودند.
آنچه در این نوشتار آمد، مروری گذرا بر بخشی از اندیشه‌ها و مواضع ایمانی مالک بن نبی بود؛ دعوتی است به نسل جوان برای مطالعه، بررسی و واکاوی آثار این متفکر بزرگ. آنچه در این گزیده بیان شد، تنها قطره‌ای از دریای ژرف اندیشه‌های اوست.
الله أکبر ولله الحمد
نظرات